تواضع و فروتنی

بسم الله الرّحمن الرّحیم

تواضع و فروتنی
وَ عِبادُ الرَّحْمٰن الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً : بندگان ( خاصَ خداوند ) رحمان کسانی هستند که با آرامش و بی تکبر بر زمین راه می روند.(فرقان/63 )
اولین صفت از صفات شایسته عبادالرحمن و بندگان خاص خداوند ، تواضع و فروتنی شمرده شده است ؛ 

خداوند متعال در اولین توصیف ، خلق و خوی زشت تکبر و خود برتر بینی را از این دسته از بندگان خاص خود نفی کرده است و صفت بارز راه رفتن با تواضع را مورد تاکید قرار داده است ؛ در اینجا این سوال به ذهن می آید که چرا ویژگی راه رفتن این طیف بندگان خاص مورد توجه واقع شده و بیان شده است ؟
 اصولاً ویژگیهای درونی انسان نمادها و بروزهایی دارد چنانچه امیرالمومنین ، علی (ع) می فرماید : هیچ کس چیزی را در درون جان خود مخفی و پنهان نکرده ، مگر این که آثار آن در لغزشهای زبان و چهره اش ظاهر می گردد .( نهج البلاغه – کلمات قصار 26 ) ؛ و خداوند نیز در آیات مختلف قرآن کریم به این موضوع اشاره دارد ، از جمله در آیات 118 سوره آل عمران می فرماید : ( یا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ : اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! محرم اسرارى از غير خود ، انتخاب نكنيد! آنها از هرگونه شرّ و فسادى در باره شما ، كوتاهى نمى‏كنند. آنها دوست دارند شما در رنج و زحمت باشيد. [نشانه‏هاى] دشمنى از دهان [و كلام] شان آشكار شده؛ و آنچه در دلهايشان پنهان مى‏دارند، از آن مهمتر است. ما آيات [و راه‏هاى پيشگيرى از شرّ آنها] را براى شما بيان كرديم اگر انديشه كنيد!  ؛ و همچنین در آیه 30 سوره محمد (ص) آمده است : ( وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ ،يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ : و اگر ما بخواهيم آنها را به تو نشان مى‏دهيم تا آنان را با قيافه‏هايشان بشناسى ، هر چند مى‏توانى آنها را از طرز سخنانشان بشناسى ، و خداوند اعمال شما را مى‏داند) .
 اولین نشانه تواضع در راه رفتن مشخص می شود و نوع راه رفتن خصوصیت عمده متواضعین است ؛ خداوند در آیه 84 سوره مبارکه اسراء می فرماید : ( قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى سَبِيلاً   : بگو (هر كس طبق روش [و خلق و خوى] خود عمل مى‏كند؛ و پروردگارتان كسانى را كه راهشان نيكوتر است ، بهتر مى‏شناسد)  ؛ با توجه به مطلب فوق ، تکبر نمودها و بروزهایی دارد ولی بارزترین آن در هنگام راه رفتن افراد مشخص می شود ،  به گونه ای که هر کس او را ببیند به راحتی به وجود صفت زشت تکبر در او پی می برد . البته شاید منظور از مَشیْ ( راه رفتن )در این آیه به معنای خط مشیِ زندگی و برنامه های اجتماعی باشد ، که در این صورت آیه معنای گسترده تری پیدا می کند ، به این معنی که عبادالرحمن کسانی هستند که تمام برنامه های زندگی آنها چه فردی و چه اجتماعی توأم با تواضع و فروتنی است و این بندگان خاص خداوند همواره از تکبر و خودبرتر بینی به دورند . خداوند نیز در آیات مختلفی این مورد را خاطر نشان ساخته است ، از جمله در آیه 17 سوره مبارکه لقمان ، سفارش لقمان به فرزندش را چنین نقل می کند :  ( وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ : (پسرم) با بى‏اعتنايى از مردم روى مگردان، و مغرورانه بر زمين راه مرو كه خداوند هيچ متكبّر مغرورى را دوست ندارد) ؛ مَرح  در این آیه به معنای شدت خوشحالی است به طوری که آدم حالت مستی پیدا می کند ، لقمان به فرزندش سفارش می کند همانند انسانهای خوشحال مست مغرور بر زمین راه نرود . در آیه 37 سوره اسراء خطاب به پیامبر (ص) آمده است : ( لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً : ( ای پیامبر ما ) و روى زمين، با تكبر راه مرو! تو نمى‏توانى زمين را بشكافى، و طول قامتت هرگز به كوه‏ها نمى‏رسد!)  ؛ در این آیه که در اصل خطابش به متکبران است ، حقارت و کوچکی متکبران را در برابر دستگاه عظیم آفرینش به آنها یادآور می شود ؛ و  در آیه 88 سوره حجر آمده است : ( لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ : (بنابر اين) هرگز چشم خود را به نعمتهاى [مادّى]، كه به گروه‏هايى از آنها [= كفّار] داديم، ميفكن! و بخاطر آنچه آنها دارند، غمگين مباش! و بال [عطوفت] خود را براى مؤمنين فرود آر ) ؛ در سورة مبارکة شعراء در آیة 215 خداوند می فرماید : ( وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ  : و بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مى‏كنند بگستر )؛ و در آیة 24 سورة اسراء آمده است : ( وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً : و بالهاى تواضع خويش را از محبّت و لطف، در برابر آنان (پدر و مادر ) فرود آر! و بگو: (پروردگارا! همان‏گونه كه آنها مرا در كوچكى تربيت كردند ) مشمول رحمتشان قرار ده! )  ؛ اینها تنها آیاتی چند در اهمیت تواضع و دستور خداوند به پیامبر و مؤمنان در این باره می باشد ، در حالی که روایات بسیاری هم در این باره از معصومین (ع) نقل گردیده است که به تعدادی از آنها اشاره می گردد :
قال رسول الله (ص) : مَا تَواضَعَ اَحَدٌ اِلاّ رَفَعَهُ الله :   هر که متواضع باشد خداوند مقامش را بالا می برد     (خداوند این حالت را در تواضع قرار داده است ) ( البحار-75/120/7 ) .
 قال العسکری (ع) : وَ مَنْ تَواضَعَ فِی الدُّنیا لِاِخوانِهِ فَهْوَ عِندَاللهَ مِنَ الصِّدّیقینَ وَ مِنْ شیعَةِ علیِ ابْنِ ابی طالبِ (ع) حَقّاً : هر کسی که در دنیا برای برادرانش تواضع داشته باشد ، او در نزد خداوند از صدّیقین و از شیعیان علی بن ابی طالب (ع) است . ( البحار- 75/117/7 ).
 قال رسول الله (ص) : مَا لِی لا اَریٰ عَلَیْکُم حَلاوَةَ العِبادةِ ، قالوا وَ ما حَلاوةُ العِبادَةِ ؟ قالَ : التَّواضُع ؛ پیامبر به بعضی از اصحاب خود فرمودند : چطور است که در شما شیرینی عبادت را نمی بینم ، اصحاب پرسیدند : شیرینی و حلاوت عبادت چیست ؟ پیامبر فرمودند : شیرینی عبادت تواضع است . ( جامع السعادات – 1/359 ) .
قال العسکری (ع) : التّواضع نِعْمَةٌ لا یُحْسَدُ عَلَیْها : تواضع نعمتی است که هیچ کس به ان حسادت نمی ورزد . ( تحف العقول – 489 ) .
 قال علی (ع) : التَّواضُع زَکاةُ الشَّرَف : فروتنی زکات شخصیت و شرافتمندی است . ( غررالحکم -939 ).
 طبق روایتی از امام صادق (ع) نقل گردیده است حضرت یوسف (ع) با گروهی از ارتشیان خود به طور منظم و با شکوه خاص به استقبال حضرت یعقوب (ع) آمدند ؛ وقتی که نزدیک هم رسیدند ، یوسف (ع) بر پدر سلام کرد و کاملاً احترام نمود ولی همین که خواست از اسب پیاده شود ، شکوه و عظمت خود را دید و لذا مناسب ندید که پیاده شود ( و برای یک لحظه ترک اولائی انجام داد ) ، جبرئیل بر او نازل شد و فرمود : دست خود را باز کن ، چون یوسف (ع) دست خود را باز کرد ، نوری از کف دست او به طرف آسمان ساطع گشت ، یوسف (ع) پرسید این نور چیست ؟ جبرئیل پاسخ داد : این نور نبوت است که از صلب تو خارج شد ، به خاطر آنکه لحظه ای پیش پدر تواضع نکردی و در برابر او از اسب پیاده نشدی . ( اصول کافی – ج 2 – 322 ) .
جلوه ای دیگر از تواضع در دین مبین اسلام ، اعمال حج می باشد ، از جمله عمل حَلْق (تراشیدن موی سر ) که آمده است : فَـاحْلِقْ رَأْسَـکَ تَـواضُـعاً لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ . ( اصول کافی -4-190 )
سیره پیامبر (ص) و اهل بیت طاهرینش نیز تواضع و فروتنی بود ، چنانکه اگر در مجلسی می نشستند با دیگران هیچ فرقی نداشتند بلکه از همه متواضع تر بودند ؛ در سیرة پیامبر آمده است : کانَ النَّبیُّ (ص) یَجْلِسُ جَلَسَةَ الْعَبْد . ( کافی -6 – 197 )    
        استاد قنبر بیگی
جهت مطالعه بیشتر به کتابهای ذیل مراجعه نمائید :                                                                            1 -  والاترین بندگان خدا : شرح و تفسیر آیات عبادالرحمن – آیت الله مکارم شیرازی
2 – میزان الحکمه – جلد 13 – باب 543