انفاق - قسمت سوم

وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا : و كساني كه هرگاه انفاق كنند، نه اسراف مي‏نمایند و نه سخت‏ گیری می کنند  بلكه در ميان این دو  حد اعتدالي دارند. (فرقان/ 67)

آداب بخشش

1- صدقه با اذیت ممنوع  : قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ : گفتار پسنديده در برابر نيازمندان و عفو و گذشت از خشونتهاي آنها از بخششي كه آزاري به دنبال آن باشد، بهتر است ،  و خداوند بي نیاز و بردبار است. (بقره/ 263)

2 - با گفتار پسندیده سائل را رد کردن بهتر است :  طبق آیه فوق جواب منفی دادن به فقیر هرگاه همراه با ادب و احترام باشد بهتر از پاسخ مثبتی شمرده شده که همراه با آزار و اذیت نیازمند باشد . و چه زیباست انفاقهایی که همراه با ادب و احترام است ، و چه زیباتر انفاقی که منفق از این که توان بیشتری نداشته ، از نیازمند عذرخواهی می کند ! و این حالت روحانی در سیره ائمه معصومین (ع) به چشم می خورد ، مانند این داستان زیبا از زندگی امام حسن مجتبی (ع) : شخص نیازمندی درِ خانه امام حسن مجتبی (ع) را کوبید و خطاب به حضرت عرض کرد :

لَم یَبقَ لی شَیءٌ یُباعُ بِدِرهَمٍ    *    یَکفیکَ مَنظَرُ حالَتی عَن مُخبِری

اِلّا بَقایا ماءُ وَجهی صُنتُهُ    *   اَلّا یُباعَ وَ قَد وَجَدتُکَ مُشتَری

ای فرزند رسول خدا (ص) ! هیچ چیزی برایم باقی نمانده که آن را به درهمی بفروشم ، چهره و وضع ظاهری ام سخنانم را تصدیق می کند و شهادت بر صدق کلامم می دهد ، البته اندکی آبرو دارم که آن را حفظ نموده ام ( تا مشتری مناسبی بیابم) و اکنون که تو مشتری مناسبی هستی ، آن را به تو عرضه کرده ام !

امام حسن (ع) صندوق دار خویش را طلبید و پرسید : چه مقدار پول نزد توست ؟ عرض کرد : دوازده هزار درهم ، فرمود : آن را به این مرد فقیر بده ! سپس آن مرد را طلبید و عذر خواهی نمود و فرمود : ما حقّ تو را ادا نکردیم ! ولی آنچه داشتیم دادیم ، سپس این شعر را در جواب اشعار او فرمود :

خُذِ القَلیلَ وَ کُن کَاَنَّکَ لَم تَبِع   *   ما صُنتُهُ وَ کاَنَّنا لَم نَشتَرِ

این مال اندک را بگیر و گویا تو چیزی را نفروخته ای ، و ما نیز چیزی نخریده ایم ( یعنی من به چهره ات نگاه نمی کنم تا آبرویت محفوظ بماند) .

این اوج رعایت آداب انفاق و بهترین روش کمک به نیازمندان است .  

3- صدقه با منت ممنوع  : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالأذَى : اي كساني كه ايمان آورده‏ايد ، بخششهاي خود را با منت و آزار، باطل نسازيد (بقره/ 264)

امام صادق (ع) : المَنُّ یَهدِمُ الصَّنیعةَ  : منت نهادن خوبی را تباه می سازد . ( کافی /ج4/22 )

پیامبر (ص) : تَصَدَّقوا مِن غَیر مَخیلَةٍ فَإنَّ المَخیلةَ یبطلُ الأجرَ : بدون چشم داشت صدقه بدهید زیرا که چشم داشت پاداش را از بین می برد . ( مجموعه ورّام/ج2/119 )

امام سجاد (ع) در دعای شریف مکارم الاخلاق می فرماید : وَ أجرِ لِلنّاسِ علی یَدِیَ الخَیرَ و لا تَمحَقهُ بِالمَنِّ ... : خداوندا به دست من خیر را برای مردم جاری کن و با منّت گذاری آنرا نابود نفرما ... )

4 - انفاق و بخشش ، ریا کارانه و برای جلب توجه دیگران نباشد :   زیرااین انفاق با اخلاص در عمل که شرط قبولی است منافات دارد .

وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا : و آنها كساني هستند كه اموال خود را براي نشان دادن به مردم انفاق مي‏ کنند و ايمان به خدا و روز بازپسين ندارند ،  (چرا كه شيطان رفيق و همراه آنها است ) و كسي كه شيطان قرين او باشد، بد همراه و قريني است. (نساء / 38)

وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا (٨)إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلا شُكُورًا : و غذاي (خود) را با اين که به آن علاقه (و نياز) دارند، به «مسكين‏» و «يتيم‏» و «اسير» مي ‏دهند * و به درستی که ما شما را بخاطر خدا اطعام مي‏كنیم و هيچ  پاداش و سپاسگزاري از شما نمي‏خواهيم (انسان / 8 و 9 ) ؛ ( فقط برای خشنودی خدا ، نه پاداش و نه شکر لازم نیست )

5 -  از طیبات ( آنچه از راه حلال بدست آمده) انفاق کنید نه از خبائث  : يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الأرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ : اي كساني كه ايمان آورده‏ايد ، از قسمتهاي پاكيزه اموال كه از طريق تجارت به دست آورده‏ايد و از آن‌كه‏  از زمين براي شما خارج ساخته‏ايم (از منابع و معادن و درختان و گياهان) انفاق كنيد و براي انفاقها به سراغ  قسمتهاي ناپاك نرويد در حالي كه خود شما حاضر نيستيد آنها را بپذيريد مگر از روي اغماض و كراهت ! و بدانيد خداوند بي نیاز  و شايسته ستايش است. (بقره / 267)

از امام صادق (ع) نقل شده است این آیه درباره جمعی نازل شد که ثروت هائی از طریق رباخواری در زمان جاهلیت جمع آوری کرده بودند و از آن در راه خدا انفاق می کردند ، خداوند آنها را از این کار نهی کرد و دستور داد از اموال پاک و حلال در راه خدا انفاق کنند . ( وسائل الشیعه/ج9 )

در تفسیر مجمع البیان پس از نقل حدیث فوق ، از علی (ع) نقل می کند که فرمود : این آیه درباره کسانی نازل گردید که به هنگام انفاق خرماهای خشک ، کم گوشت و نامرغوب را با خرمای خوب مخلوط می کردند و بعد انفاق می نمودند ، به آنها دستور داده شد از این کار بپرهیزند . ( تفسیر نمونه /ج2/390 )

6 - صدقه پنهانی باشد بهتر است  : وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ:  و اگر آنها را مخفي ساخته، و به نيازمندان بدهيد، براي شما بهتر است  (بقره / 271)

امام علی (ع) : الصَّدقةُ فی السِّرِّ أفضَلِ البِرِّ ( غررالحکم/ج1/392 )

7- سائل را از خود مرانید  : وَأَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ : و گدای سائل را هیچ از درت به زجر مران  (ضحی /10 )

درخواست کننده را رد نکنید تا چه رسد کسی بخواهد به بنده خدا اهانت کند ، میرخدیوی داستان زیبائی را به نظم درآورده است که بسیار زیبا و تکان دهنده است :

منعمی شکر می نمود و دعا * در سر سفره وقت صرف غذا /// ناگهان سائلی ندا در داد * که منم مستحق و زار و گدا /// ناتوان و گرسنه ام اکنون * بدهیدم نجات محض خدا /// بود بر سفره مرغکی بریان * صاحب خانه گفت نیست روا /// مرغ بریان بداد دست عیال * تا به سائل دهد به روی رضا /// زن چو برگشت چشمها گریان * غرق ماتم ، گرفته بود عزا /// گفت شوهر چه چیز باعث شد * گو چه دیدی مگر به درب سرا /// زن بدادش جواب کان سائل * بوده قبل از تو مرد و شوی مرا /// گریه ام زین سبب بود که شبی * سائلی پشت در بداد ندا /// که فقیر و گرسنه ام ، لیکن * او به سویش نمود سنگ رها /// از قضا بود هم چنان امشب * مرغ بریان میان سفره ما /// مرد مُنعم چو این سخن بشنید * گفت : سبحان ربی الاعلی /// آن گدای گرسنه من بودم * ای خداوند قادر یکتا /// خیر و شر را هر دو سزائی هست * هم به دنیا دهی هم به عقبی .

8- کلام سائل را قطع نکنید :  قال رسول الله (ص) : لا تَقطَعوا عَلی السّائل مَسألَتهُ فَلَولا أنَّ المَساکینِ تَکذِبونَ ما أفلَحَ مَن رَدَّهُم : نیازمندان را هنگام سؤال و ابراز نیازشان ، کلامشان را قطع نکنید ، چه اگر بعضی از نیازمندان دروغگو نبودند هیچ رد کننده نیازمندی رستگار نمی شد . ( البحار/96/158/37)

9- در انفاق معطل نکنید و سریع انفاق کنید : الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ : شيطان شما را به هنگام انفاق وعده فقر و تهيدستي مي‏دهد و به فحشا و زشت ‏سيرتی امرتان مي‏كند ولي خداوند وعده «آمرزش‏» و «فزوني‏» به شما مي‏دهد و خداوند قدرتش وسيع و به هر چيز داناست (بقره/ 268 )

10 - کوچک شمردن انفاق  :  امام صادق (ع) : کار نیکو به درجه شایستگی نمی رسد مگر به سه خصوصیت : "تصغیر" ( کوچک شمردن آن ، "تستیر" ( پنهانی انجام دادن ) ، "تعجیل" ( به سرعت انجام دادن ) . ( بهشت اخلاق /452 ) ؛ صدقه دهنده چیزی را که می دهد باید کوچک بشمارد تا نزد خداوند بزرگ شمرده شود ، ولی اگر آن را  بزرگ  بداند ، نزد خدا کوچک شمرده می شود .

11- درخواست دعا از سائل :  از امام سجاد (ع) نقل شده است که فرمودند : هرگاه به فقیری انفاق کردید او را امر به دعا کنید ( از او درخواست کنید برای شما دعا کند ) .



اسلوب حکیم : شخصی از رسول خدا سؤال کرد که چه چیزی را انفاق کنیم ؟ در جواب آن شخص آیه فوق (215 بقره ) نازل شد و جوابی غیر از مسأله ای که آن شخص پرسیده بود داده شد (جواب آمد که به چه کسانی انفاق کنید ) ، در کتابهای معانی و بیان ، این طریقه جواب دادن به سؤالات ، به اسلوب حکیم  معروف است ، در این آیه نیز خداوند حکیم با این روش جواب دادن ، به این مطلب اشاره نموده که سزاوار بود این گونه سؤال پرسیده می شد که : به چه کسانی انفاق کنیم و نه چه چیزی را انفاق کنیم ، زیرا در دستگاه الهی کمیّیت مطرح نیست ، بلکه این کیفیّت ( اخلاص ) اعمال است که مطرح می باشد .

استاد قنبر بیگی   

جهت مطالعه بیشتر به کتاب های زیر مراجعه نمائید :

1 -  بندگان برگزیده خداوند - آیت الله مکارم شیرازی

2 - تفسیر نمونه

3 - تفسیر نور

4 - بهشت اخلاق

5 - میزان الحکمه