اسراف و تبذیر- قسمت دوم

اگر در تاریخ دقت کنیم خداهیم دید اساس بسیاری از جنگهای مخرّب و نابود کننده نسل انسان ، در همین روحیه عیّاشی و مصرف های زیاده از حد است ، انسان روحیه ای زیاده خواه دارد و به حدّی خاص بسنده نمی کند ، به همین دلیل است که خداوند پس از دستور به ضرورت های زندگی مثل خوردن و آشامیدن دستور به اجتناب از اسراف می دهد ( المیزان/9/82 ) .
شاید به همین جهت باشد که خداوند صفات مسرفان را فسادگری و دوری از اصلاح بیان فرموده است .

6 – اسراف در غرائض : 

" إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ : آيا شما از روى شهوت به سراغ مردان مى‏رويد، نه زنان ؟! شما گروه  اسرافكار  (و منحرفى) هستيد! " (اعراف / 81 ) .
خداوند منحرفان اخلاقی و هم جنس بازان را که استعدادهای انسانیِ  تکثیر و بقاء نسل بشر را از بین می برند را هم مسرف خطاب می کند ، چنانچه قوم لوط (ع) را مسرف خطاب می کند . " شما جمعيت اسراف‏كاريد" يعنى از حدود الهى قدم بيرون گذارده و در سنگلاخ انحراف و تجاوز از مرز فطرت سرگردان شده‏ايد (بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ )  ممكن است اين جمله اشاره به آن باشد كه آنها نه تنها در مورد غريزه جنسى راه اسراف را مى‏پيمودند، بلكه در همه چيز و همه كار گرفتار چنين انحراف و زياده‏روى بودند.( تفسير نمونه، ج‏6، ص: 245 )
7 -  اسراف در خونریزی :
" وَ لَا تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتىِ حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقّ‏ِ  وَ مَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِف فىّ‏ِ الْقَتْلِ  إِنَّهُ كاَنَ مَنصُورًا : و كسى را كه خداوند خونش را حرام شمرده، نكشيد، جز بحق! و آن كس كه مظلوم كشته شده، براى وليش سلطه (و حق قصاص) قرار داديم اما در قتل اسراف نكند، چرا كه او مورد حمايت است! (اسراء/ 33 )
در حديث معروفى از پيامبر اسلام ص مى‏خوانيم: " خون هيچ مسلمان كه شهادت به وحدانيت خدا و نبوت پيامبر اسلام مى‏دهد حلال نيست مگر سه گروه: قاتل، زانى محصن، و آن كس كه دين خود را رها كند و از جماعت مسلمين بيرون رود" . " فَلَا يُسْرِف فىّ‏ِ الْقَتْلِ"  اين جمله اشاره به اعمالى كه در زمان جاهليت بود، و در امروز نيز گاهى صورت مى‏گيرد كه احيانا در برابر كشته شدن يك نفر از يك قبيله، قبيله مقتول خونهاى زيادى را مى‏ريزند.
و يا اينكه در برابر كشته شدن يك نفر افراد بى گناه و بى دفاع ديگرى غير از قاتل را به قتل ميرسانند، چنان كه در رسوم عصر جاهليت مى‏خوانيم هر گاه فرد سرشناسى از قبيله‏اى كشته مى‏شد قبيله مقتول به كشتن قاتل قانع نبود، بلكه لازم بود رئيس قبيله قاتل و يا فرد سرشناس ديگرى را به قتل برسانند هر چند هيچگونه شركتى در قتل نكرده باشد . در عصر ما نيز گاهى جناياتى رخ مى‏دهد كه روى جانيان عصر جاهليت را سفيد مى‏كند و ما شاهد اين گونه صحنه‏ها مخصوصا از ناحيه اسرائيل غاصب هستيم كه هر گاه يك جنگجوى فلسطينى سربازى از آنها را بكشد بلا فاصله بمبهاى خود را بر سر زنان و كودكان فلسطينى فرومى‏ريزند و گاه دهها نفر انسان بى دفاع و بى گناه را در برابر يك نفر به خاك و خون مى‏كشند. عين همين معنى را در جنگ تحميلى كه مزدوران بعث امروز بر ضد كشور اسلامى ما به راه انداخته‏اند مشاهده مى‏كنيم باشد كه تاريخ آينده در اين زمينه قضاوت كند . مساله رعايت عدالت حتى در مورد قاتل در آن حد و پايه است كه در وصاياى امير مؤمنان على ع مى‏خوانيم كه فرمود: " اى فرزندان عبد المطلب! مبادا بعد از شهادت من در خون مسلمانان غوطه‏ور شويد و بگوئيد امير مؤمنان كشته شد، و به بهانه آن خونهايى بريزيد، آگاه باشيد تنها قاتل من (عبد الرحمن بن ملجم مرادى) كشته خواهد شد ، درست دقت كنيد هنگامى كه من از اين ضربه‏اى كه او بر من زده است شهيد شوم تنها يك ضربه كارى بر او بزنيد و بعد از كشتنش بدن او را مثله نكنيد . (تفسير نمونه، ج‏12، ص: 109 )
آیه در مورد اسراف در قتل است ، اگر کسی را بخواهند قصاص کنند هم نباید اسراف در قتل باشد ، امّا مسلمان نمایانی هستند ( وهابی ها ) که کشتن مسلمانان خصوصاً شیعیان را باعث رفتن به بهشت می دانند و فتوی می دهند که کشتن یک شیعه باعث رفتن به بهشت می شود و در ابتدا مفتی اعظم عثمانی ( نوح افندی ) این فتوی را در کشور عثمانی صادر کرد و باعث کشته شدن 450 هزار مسلمان شیعه شد ، این در حالی است که قرآن کریم می فرماید " وَ لَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتىِ حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقّ‏ِ : و انسانى را كه خداوند خونش را حرام شمرده، جز بحق نمى‏كشند (فرقان / 68 ) " ؛ "
 وَ لَا تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتىِ حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقّ‏ِ : و كسى را كه خداوند خونش را حرام شمرده، نكشيد، جز بحق! ( اسراء / 33 ) " ؛ " وَ مَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَلِدًا فِيهَا وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا : و هر كس، فرد باايمانى را از روى عمد به قتل برساند، مجازاتِ او دوزخ است در حالى كه جاودانه در آن مى‏ماند و خداوند بر او غضب مى‏كند و او را از رحمتش دور مى‏سازد و عذاب عظيمى براى او آماده ساخته است (نساء / 93 ) " .
اسراف و تبذیر از دیدگاه روایات
1 – اسحاق بن عمّار گوید : به امام صادق (ع) عرض کردم : آیا مؤمن می تواند ده پیراهن داشته باشد ؟ حضرت فرمود : آری . عرض کردم بیست پیراهن چه ؟ فرمود : آری ، اینها اسراف نیست ؛ اسراف آن است که لباس بیرونت ( مهمانی ات ) را لباس کار و دم دستی قرار دهی . ( میزان الحکمه / 5 / 8674 ) .
2 – امام حسن عسکری (ع) : همانا بخشندگی را اندازه ای است که اگر فراتر رود اسراف است . ( میزان الحکمه / 5 / 8675 ) .
3 – پیامبر (ص) : در شستشو نیز اسراف هست ، در هر چیزی اسراف وجود دارد  ( میزان الحکمه / 5 / 8676 ) .
4 – پیامبر خدا (ص) : اینکه هر چیزی دلت بخواهد بخوری ، اسراف است ( میزان الحکمه / 5 / 8677 ) .
5 – امام صادق (ع) : میانه روی ، کاری است که خداوند عزّ و جلّ آن را دوست دارد و اسراف را ناخوش می دارد ، حتّی دور انداختن هسته ی میوه را ، زیرا به کاری می آید و حتّی دور ریختن زیادی نوشیدنی ات را ( میزان الحکمه / 5 / 8678 ) .
روزی حسن بصری خدمت امیرالمؤمنین (ع) کنار شطّ فرات بود ، ظرفی را آب نموده و آشامید و بقیه آن را روی زمین ریخت . حضرت علی (ع) فرمود در این کار اسراف نمودی زیرا آب را بر زمین ریختی و بر روی آب نریختی . حسن از روی اعتراض گفت : شما خون مسلمین را میریزی اسراف نمیکنی ، من با این مقدار آب اسراف نمودم . حضرت فرمودند : اگر من در ریختن خون مسلمین اسراف می کنم چرا به آنها کمک نکردی و جزء شورشیان با من جنگ ننمودی ؟ حسن گفت : من آماده جنگ شده لباس و سلاح پوشیدم تا با شامیان همراه شوم ، همینکه از منزل بیرون آمدم هاتفی صدا زد قاتل و مقتول در جهنّم هستند و از تصمیم خود منصرف شدم . حضرت (ع) فرمودند : راست گفتی ، او برادرت شیطان بود . ( انوارنعمانیه/226 ) . " وَ إِنَّ الشَّياطينَ لَيُوحُونَ إِلى‏ أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ :  و شياطين به دوستان خود مطالبى مخفيانه القا مى‏كنند، تا با شما به مجادله برخيزند ( انعام / 121 ) "
6 – امام صادق (ع) در پاسخ به سؤال از کمترین حدّ اسراف فرمودند : کمترین اندازه آن این است که لباس بیرونت را لباس خانه و دم دستی قرار دهی ، ته مانده ظرفت را دور بریزی و خرما بخوری و هسته هایش را این طرف و آن طرف پرت کنی ( میزان الحکمه / 5 / 8679 ) .
7 – امام علی (ع) : بیچاره اسرافکار ! چه دور است از اصلاح نفس و جبران کار خود ( میزان الحکمه / 5 / 8657 ) .
8 – امام علی (ع) : هر که ثروتی دارد مبادا آن را تباه کند ، زیرا صرف کردن بی موردِ آن ریخت و پاش و اسراف است . این کار او را در میان مردم بلند آوازه می کند ، اما نزد خداوند بی مقدار می سازد ( میزان الحکمه / 5 / 8658 ) .
9 - امام علی (ع) : اسراف ، موجب هلاکت است و میانه روی ، مایه زیاد شدن ثروت ( میزان الحکمه / 5 / 8660 ) .
10 – امام علی (ع) : زشت ترین بخشش ، اسراف است ( میزان الحکمه / 5 / 8663 ) .
11 – امام زین العابدین (ع) – در دعا - فرمودند : و مرا از زیاده روی باز دار و روزی ام را از تلف شدن نگه دار و دارایی ام را با برکت دادن به ان افزون گردان و راه مصرف آن را د رکارهای خیر به من بنمایان ( میزان الحکمه / 5 / 8665 ) .
علامات مسرفین
1 – پیامبر خدا (ص) فرمودند : نشانه اسرافکار چها چیز است : 1 -  الفَخرُ بِالباطِلِ : به کارهای باطل می نازد ، 2 - وَ یأکُلُ ما لَیسَ عِندهُ  :  و آنچه را فراخور حالش نیست می خورد ،3 -  وَ یزهَدُ فی اصطِناعِ المَعروفِ  : و در کارهای خیر بی رغبت است ، 4 - وَ یُنکِرُ مَن لا یَنتَفِعُ بِشَیءٍ مِنهُ : و هر کس را که بدو سودی نرساند ، انکار می کند . ( میزان الحکمه / 5 / 8670 ) .
2 – امام باقر (ع) : اسرافکاران آنانی هستند که حرامها را حلال می شمارند و خون ناروا می ریزند ( میزان الحکمه / 5 / 8672 ) .
3 – امام صادق (ع) : لقمان به فرزندش گفت : اسرافکار سه نشانه دارد : آنچه در شأن او نیست می خرد و آنچه برازنده او نیست می پوشد و آنچه فراخور حالِ او نیست می خورد ( میزان الحکمه / 5 / 8673 ) .
در پایان دست تضرّع به سوی پروردگار گشوده و این دعا را زمزمه می کنیم :
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ إِسْرَافَنَا فىِ أَمْرِنَا وَ ثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَ انْصرُْنَا عَلىَ الْقَوْمِ الْكَفِرِينَ
 پروردگارا! گناهان ما را ببخش! و از تندرويهاى ما در كارها، چشم‏پوشى كن! قدمهاى ما را استوار بدار! و ما را بر جمعيّت كافران، پيروز گردان! (آل عمران /147)
جلسات تفسیر هفتگی انجمن حافظان و قاریان قرآن کریم – استاد قنبر بیگی
جهت مطالعه بیشتر به متب ذیل مراجعه نمائید :
1 – تفاسیر : المیزان ، نمونه ، نور ، مجمع البیان ، فی ظلال القرآن ، کبیر
2 – میزان الحکمه
3 – بهشت اخلاق
4 – مفردات راغب اصفهانی
5 – اصول کافی