سم الله الرّحمن الرّحیم
بُخل - قسمت دوم
بخل در پرداخت حقوق مستحبّی
الف ) صدقه دادن
بخیل از ثوابهایی که خداوند یه صدقه دهندگان می دهد محروم می شود " إِنَّ اللَّهَ يجَْزِى الْمُتَصَدِّقِين : بدرستی که خداوند بخشندگان را پاداش مىدهد! (یوسف / 88 ) " ؛ همچنین فرد بخیل به مقام نیکوکاران نمی رسد " لَن تَنَالُواْ الْبرَِّ حَتىَ تُنفِقُواْ مِمَّا تحُِبُّونَ : هرگز به (حقيقت) نيكوكارى نمىرسيد مگر اينكه از آنچه دوست مىداريد، (در راه خدا) انفاق كنيد (آل عمران /92 ) " ؛ شخص بخیل به واسطه بُخلش هم فقیر می شود و هم عمرش کوتاه می شود " البِرُّ و الصَّدقةُ یَنفیانِ الفَقرَ و یَزیدانِ فِی العُمر ... ( ثواب الاعمال )"
ب ) هدیه دادن
" وَ إِذَا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّواْ بِأَحْسَنَ مِنهَْا أَوْ رُدُّوهَا : هر گاه به شما تحيّت گويند، پاسخ آن را بهتر از آن بدهيد يا (لا اقل) به همان گونه پاسخ گوييد! (نساء/ 86 ) " یکی از مصادیق تحیّت ، هدیه دادن است .
ج ) میهمانی دادن
از صفات بارز پیامبران بزرگ الهی میهمان نوازی و میهمانی دادن است ، مانند مانند داستان میهمانان حضرت ابراهیم (ع) در آیات 24 الی 27 سوره مبارکه ذاریات " هَلْ أَتَئكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ * إِذْ دَخَلُواْ عَلَيْهِ فَقَالُواْ سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ قَوْمٌ مُّنكَرُونَ * فَرَاغَ إِلىَ أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ * فَقَرَّبَهُ إِلَيهِْمْ قَالَ أَ لَا تَأْكلُُونَ : آيا خبر مهمانهاى بزرگوار ابراهيم به تو رسيده است؟ * در آن زمان كه بر او وارد شدند و گفتند: «سلام بر تو!» او گفت: «سلام بر شما كه جمعيّتى ناشناختهايد!» * سپس پنهانى به سوى خانواده خود رفت و گوساله فربه (و بريان شدهاى را براى آنها) آورد * و نزديك آنها گذارد، (ولى با تعجّب ديد دست بسوى غذا نمىبرند) گفت: «آيا شما غذا نمىخوريد؟!» " و حضرت لوط (ع) در این آیه " فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَ لَا تخُْزُونِ فىِ ضَيْفِى أَ لَيْسَ مِنكمُْ رَجُلٌ رَّشِيدٌ : از خدا بترسيد و مرا در مورد ميهمانانم رسوا نسازيد! آيا در ميان شما يك مرد فهميده و آگاه وجود ندارد؟! (هود/78)" . میهمانی دادن باعث تکفیر گناهان می شود ، رسول گرامی اسلام می فرمایند " الضَّیفُ یأتی القومَ بِرزقِهِ فَإذا ارتَحَلَ ، ارتَحَلَ بِجمیعِ ذُنوبِهِم ( بحارالانوار/75/461 ) که شخص بخیل از آن بی بهره است ؛ همچنین اکرام میهمان از صفات خدا باوران است ، پیامبر اسلام (ص) می فرمایند " مَن کانَ یُؤمِنُ بِالله و الیَوم الآخِر فَلیُکرِم ضَیفُه ( جامع الاخبار/377/1053 ) .
افراد بخیل از میهمانی دادن دوری می کنند " فَانطَلَقَا حَتىَّ إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ...: (حضرت موسی (ع) و حضرت خضر (ع) ) باز به راه خود ادامه دادند تا به مردم قريهاى رسيدند از آنان خواستند كه به ايشان غذا دهند ولى آنان از مهمان كردنشان خوددارى نمودند ( کهف / 77 ) .
همچنین اطعام ندادن به فقراء از صفات اهل جهنّم است " وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ : و اطعام مستمند نمىكرديم، (مدثر / 44 ) " . که بخیلان این صفت اهل جهنّم را دارا هستند .
د) قرض ندادن
کسی که قرض حسنه می دهد اموالش زیاد می شود " مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً : كيست كه به خدا «قرض الحسنهاى» دهد، (و از اموالى كه خدا به او بخشيده، انفاق كند،) تا آن را براى او، چندين برابر كند؟ ( بقره / 245 ) " . و قرض دادن به دیگران باعث آمرزش گناهان می گردد " إِن تُقْرِضُواْ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ : اگر به خدا قرض الحسنه دهيد، آن را براى شما مضاعف مىسازد و شما را مىبخشد ( تغابن / 17 ) " و شخص بخیل از این نعمت ها بی بهره است .
قال رسول الله (ص) : مَن أقرَضَ مَلهوفاً فَأحسنَ طَلِبتهُ استأنَفَ العَملَ و أعطاهُ اللهُ بِکُلِّ دِرهَمٍ اَلفَ قنطارٍ فِی الجَنَّة : هر کس به اندوهگینی ( که مالش را از دست داده است ) وام دهد و در پس گرفتن آن مراعات کند ، عمل را از نو شروع کرده است ( گناهانش پاک شده ) و خداوند به ازای هر درهم ، هزار قنطار ( صد رطل ) از (درهم ) بهشت به او عطا می کند . ( میزان الحکمه /16831 ) . و مسلّماً شخص بخیل از این همه برکات بی نصیب خواهد بود .
خداوند با چه کسانی است ؟
خداوند به بنی اسرائیل فرمود : " َُّ إِنىِّ مَعَكُمْ لَئنِْ أَقَمْتُمُ الصَّلَوةَ وَ ءَاتَيْتُمُ الزَّكَوةَ وَ ءَامَنتُم بِرُسُلىِ وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا : «من با شما هستم! اگر نماز را برپا داريد، و زكات را بپردازيد، و به رسولان من ايمان بياوريد و آنها را يارى كنيد، و به خدا قرض الحسنه بدهيد [در راه او، به نيازمندان كمك كنيد] ( مائده / 12 ) " .
ه ) مهلت دادن به بدهکاران
" وَ إِن كاَنَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلىَ مَيْسَرَةٍ وَ أَن تَصَدَّقُواْ خَيرٌْ لَّكُمْ : و اگر (بدهكار،) قدرت پرداخت نداشته باشد، او را تا هنگام توانايى، مهلت دهيد! (و در صورتى كه براستى قدرت پرداخت را ندارد،) براى خدا به او ببخشيد بهتر است اگر (منافع اين كار را) بدانيد! (بقره / 280 )" . رسول گرامی اسلام (ص) می فرمایند : هر که به بدهکار خود مهلت دهد یا از طلب خود در گذرد ، روز قیامت در سایه عرش باشد ( میزان الحکمه / 16846 ) . افراد بخیل از این نعمت الهی نیز به علت بخل خود بی بهره اند .
و ) شرکت در امور عام المنفعه
" إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَْخِرِ وَ أَقَامَ الصَّلَوةَ وَ ءَاتىَ الزَّكَوةَ : مساجد خدا را تنها كسى آباد مىكند كه ايمان به خدا و روز قيامت آورده، و نماز را برپا دارد، و زكات را بپردازد ( توبه / 18 ) " ؛ " وَ تَعَاوَنُواْ عَلىَ الْبرِِّ وَ التَّقْوَى وَ لَا تَعَاوَنُواْ عَلىَ الْاثْمِ وَ الْعُدْوَانِ : و (همواره) در راه نيكى و پرهيزگارى با هم تعاون كنيد! و (هرگز) در راه گناه و تعدّى همكارى ننماييد! ( مائده / 2 ) " ؛ حتی خداوند در قرآن مجید در آیه 61 سوره مبارکه هود ، آبادانی زمین را بر عهده انسانها قرار داده است و افراد بخیل در این امر نیز کوتاهی می کنند " هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكمُْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ : ! اوست كه شما را از زمين آفريد، و آبادى آن را به شما واگذاشت! از او آمرزش بطلبيد ( هود / 61 ) "
و موارد متعدد دیگری نیز وجود دارد که شخص بخیل به خاطر این رذالت اخلاقی از ثوابهای بیشمار آن محروم است .
بخل اخلاقی
الف ) صلوات نفرستادن : " إِنَّ اللَّهَ وَ مَلَئكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلىَ النَّبىِِّ يَأَيهَُّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ صَلُّواْ عَلَيْهِ وَ سَلِّمُواْ تَسْلِيمًا: خدا و فرشتگانش بر پيامبر درود مىفرستد اى كسانى كه ايمان آوردهايد، بر او درود فرستيد و سلام گوييد و كاملًا تسليم (فرمان او) باشيد. (احزاب / 56 ) " امّا فرد بخیل حتّی از صلوات فرستادن بر پیامبر (ص) هم امتناع می ورزد : قال رسول الله (ص) : البَخیلُ حَقّاً مَن ذُکِرتُ عِندَهُ فَلَم یُصَلِّ علَیَّ : بخیل حقیقی کسی است که نام من نزد او برده شود و بر من درود نفرستد ( میزان الحکمه / 1717 ) .
ب ) سلام نکردن : از نشانه های فرد بخیل است ، " قال رسول الله (ص) : إنَّ أبخَلَ النّاسِ مَن بَخِلَ بالسَّلامِ : بخیل ترین مردم کسی است که در سلام کردن بُخل بورزد ( میزان الحکمه / 1726 ) " .
روایات بخل
1 – بخیل از خداوند و مردم و بهشت دور است :
قال رسول الله (ص) : البَخیلُ بَعیدٌ مِن الله بَعیدٌ من النّاس بعیدً من الجنّة قریبُ مِن النّار . ( جامع السعادات /2/110 )
2 – بُخل معادل فقر است :
قال علی (ع) : البُخلُ احَدُ الفَقرَین : بخل یکی از دو تنگدستی است . ( غرر الحکم /2/17 )
3 – با بخیل مشورت نکنید :
قال علی (ع) : لا تُدخِلَنَّ فی مشوِرتِکَ بخیلاً : با انسان بخیل هرگز مشورت نکن . ( غررالحکم /6/308 )
4 – بخیل ترین مردم :
قال علی (ع) : إنَّ البخَل النّاسَ مَن بَخِلَ بِالسَّلام : به درستی که بخیل ترین مردم ، کسی است که در سلام کردن بُخل بورزد . ( البحار/76/4/11 )
5 – انسان بخیل مبغوض اولادش است :
قال علی (ع) : جُودُ الرَّجُلِ یُحَبِّبُهُ اِلی اضدادهِ و بُخلُهُ یُبَغِّضُهُ اِلی اَولادِهِ : جود و بخشش ، انسان را محبوب دشمنان می کند و بخل ، انسان را مبغوض فرزندان خود می نماید . ( غررالحکم/3/358 )
6 – بخیل خزانه دار ورثه خود است :
قال علی (ع) : البَخیلُ خازِنٌ لِوَرَثَتِهِ : فرد بخیل خزانه دار مال برای ورثه خود است . ( غررالحکم /464 )
7 – رفتار فرد بخیل باعث بدگویی دیگران درباره اش می شود :
قال علی (ع) : بِالبُخلِ تَکثُرُ المَسَبَةُ : با بخل ، بد گویی بر انسان زیاد می شود . ( غررالحکم / 5/419 )
8 – بخیل آسایش ندارد :
امام صادق (ع) : لَیسَت لِبَخیلٍ راحةً . ( میزان الحکمه / 1723 )
9 – خصلت های فرد بخیل :
الف ) امام کاظم ( ع ) : البَخیلُ مَن بَخِلَ بِما افتَرَضَ اللهُ عَلیهِ : بخیل کسی است که در پرداخت آنچه خدا خدا بر او واجب فرموده بخل بورزد . ( میزان الحکمه /1721 )
ب ) رسول الله (ص) : الرّجالُ أربعةٌ : سَخیٌّ ، و کریمٌ ، و بَخیلٌ ، و لَئیمٌ . فالسّخیُّ : الَّذی یأکُلُ و یُعطی ، والکریمُ : الَّذی لا یأکُلُ و یُعطی ، والبَخیلُ : الّذی یأکُلُ و لا یُعطی ، و اللّئیمُ : الّذی لا یأکُلُ و لا یُعطی : مردان چهار گروهند : سخی ، کریم ، بخیل و لئیم . سخی کسی است که می خورد و می خوراند ، کریم کسی است که خود نمی خورد ولی می خوراند ، بخیل کسی است که می خورد و نمی خوراند و لئیم کسی است که نه خود می خورد و نه به کسی می خوراند . ( میزان الحکمه / 1718 )
10 – بخیل ترین مردم :
الف ) امام علی (ع) : أبخَلُ النّاسِ مَن بَخِلَ علی نفسِهِ بمالِهِ و خلّفَهُ لِوُرّاثِهِ : بخیل ترین مردم کسی است که مال خویش را از خود دریغ دارد و برای واثانش بگذارد . ( میزان الحکمه/1727 )
ب ) امام صادق (ع) : امیرالمؤمنین (ع) پنج بارِ شتر خرما برای مردی فرستاد ... مردی به امیرالمؤمنین (ع) عرض کرد : به خدا قسم فلانی از تو ( این مقدار ) نخواسته است ، یک بار از پنج بار برای او کافی است ! امیرالمرمنین (ع) فرمود : خدا امثال تو را در میان مؤمنان زیاد نکناد ! من می بخشم و تو بخل می ورزی ؟! ( میزان الحکمه /1730 )
بُخل پسندیده : بخل زن نسبت به اموال شوهرش و نگه داری آنها پسندیده است .
در یک جمع بندی می توان گفت که شخص بخیل در دنیا زندگی فقیران را دارد و در آخرت محاسبه ثروتمندان را خواهد داشت و مستحبات و واجبات مالی خود را نمی پردازد ، خانواده اش در مضیقه هستند و خودش هم استفاده نمی کند ، ولی در آخرت برای هر کدام از این کوتاهی کردن ها باید حساب پس بدهد .
خداوندا ! به حق علی بن ابیطالب (ع) ما را از بخل و شُح حفظ بفرما !
