دسته: تفسیرموضوعی قرآن کریم
بازدید: 3181
بسم الله الرّحمن الرّحیم
جنگ و رحمت اسلامی !
چرا اسلام که آئین رحمت می باشد ، جهاد را تشریع کرده و به مسلمانان اجازه می دهد به دیگران هجوم ببرند و آنها را به قتل برسانند ؟
آیا جهاد ابتدائی هم با رأفت و رحمت اسلامی سازگار است ؟
اولاً : برخی از محققان و مورخان معتقدند که در اسلام جهاد ابتدائی – جنگی که مسلمین آغازگر آن باشند و دفاعی نباشد – نداریم و تمام جنگهای زمان پیامبر (ص) در صدر اسلام جنبة دفاعی داشته است مانند جنگ احزاب ، اُحُد ، بدر ( صغریٰ و کبریٰ ) و ... ؛ محققان اسلامی برای اثبات نظریة خود به آیات مختلفی استناد کرده اند ، از جمله : / آیه 13 سورة مبارکة توبه : « اَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا اَیْمانَهُمْ وَ هَمُّوا بِاِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَءُوکُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍ : آیا شما با جمعیتی که به عهد و پیمان خویش وفا نمی کنند و عهد شکنی می نمایند و تمام سعی و تلاش خویش را برای نابودی پیامبر (ص) و تبعید او به کار می گیرند و آغازگر جنگ علیه شما هستند ، پیکار نمی کنید » ؛ // مضمون آیة 4 سورة توبه که بر همین موضوع می باشد ؛/// همچنین آیة 61 سورة انفال نیز بر همین مطلب دلالت دارد .
ثانیاً : از قرآن مجید سه نوع جهاد ابتدائی استفاده می شود که هماهنگ با عقل می باشد :
* جهاد برای خاموش کردن آتش فتنه : آیه 193 سورة بقره : « وَ قاتِلُوهُمْ حَتّیٰ لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَ یَکُونُ الدّینُ لِلّهِ : با آنها پیکار کنید تا فتنه ( و بت پرستی و سلب آزادی از مردم ) باقی نماند و دین مخصوص خدا گردد » ؛ نمونة این نوع جنگ را در زمان حال هم می توانیم مشاهده کنیم ، مانند جنگ بوسنی و هرزه گوین و فتنه و نسل کُشی صربها و جنگ داخلی افغانستان که نیروهای طالبان عامل آن بودند بود و سازمان ملل متحد با اعزام نیرو با آنها به مبارزه پرداخت .
* جهاد با طاغیان و باغیان : هر گاه دو طایفه یا دو گروه یا دو کشور اسلامی به جان هم بیفتند و با یکدیگر در گیر شوند ، وظیفة سایر مسلمانان این است که اختلاف آنها را برطرف کنند و بین آنها صلح برقرار کنند ، در آیة 9 سورة حجرات آمده است : « وَ اِنْ طائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنینَ اقْتَتَلوُا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُما عَلَی الاُخْریٰ فَقاتِلُوا الَّتی تَبْغِی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ : و اگر دو طایفه از اهل ایمان با هم به قتال و دشمنی برخیزند البته شما مومنان بین آنها صلح برقرار دارید و اگر یک قوم بر دیگری ظلم کرد با آن طایفة ظالم قتال کنید تا به فرمان خدا باز آید ، پس هر گاه به حکم حق برگشت با حفظ عدالت میان آنها را صلح دهید و همیشه عدالت کنید که خدا بسیار اهل عدل و داد را دوست می دارد »
* جهاد برای کسب آزادی تبلیغ اسلام : اگر مسلمانان بخواهند از راه های منطقی ، دین و آئین خود را تبلیغ کنند ولی عده ای مزاحم آنها بشوند و مانع تراشی کنند ، به گونه ای که قلمها را بشکنند ، زبانها را ببُرند و نفَسها را در سینه خفه کنند ، اسلام در این مورد نیز به پیروان خویش اجازه می دهد که برای از بین بردن این موانع و تبلیغ صحیح ( نه تحمیل آن به زور و قدرت شمشیر ) دست به جهاد ابتدائی بزنند .
بلاها و مجازاتهای الهی هم رحمت است !
در این مبحث دو موضوع مطرح است :
1 - بلاها و مجازاتهای الهی که در دنیا شامل گنهکاران می شود ، هر چند ظاهری خشونت آمیز دارد ولی آنها هم رحمت است ؛ خداوند متعال در آیة 94 سورة اعراف می فرماید : « وَ ما اَرْسَلْنا فی قَرّْیَةٍ مِنْ نَبِیٍّ اِلاّ اَخَذْنا اَهْلَها بِالْبَأْ ساءِ وَ الضَّـرَّاءِ لَعَـلَّـهُمْ یَـضَّـرَّعُونَ : و ما در هیچ شهر و آبادی پیامبری نفرستادیم مگر این که اهل آن را به ناراحتیها و خسارتهایی گرفتار ساختیم ؛ شاید به خود آیند و به سوی خدا باز گردند و تضرّع کنند » ؛ بنابراین عذابهای الهی که سبب بیداری گنهکاران و بازگشت آنها به سوی خدا و موجب توبه و انابه می گردد ، خشونت نیست ، بلکه رحمت و رأفت است . همچنین آیات 42 سورة انعام و 76 سورة مؤمنون نیز همین پیام را دارد .
2 - تمام اعمال و رفتار ما در ارتباط با عالم است و بلاهایی که بر سر ما می آید ، عکس العمل رفتار و اعمال خود ماست و لذا اعمال سوء ما ، ظلمِ ما به خودمان است ؛ خداوند در آیات متعددی این موضوع را روشن ساخته است ، از جمله در سورة مبارکه عنکبوت ، آیة 40 « فَکُلاًّ اَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ اَرْسَلْنا عَلَیْهِ حَاصِباً وَ مِنْهُمْ مَنْ اَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْاَرْضَ وَ مِنْهُمْ مَنْ اَغْرَقْنَا وَ مَا کانَ اللهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لٰکِنْ کَانُوا اَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ : هر طایفه را به کیفر گناهش مؤاخذه کردیم ، که بعضی را بر سرشان سنگ فروباریدیم و برخی را به صیحة عذاب آسمانی و برخی را به زلزلة زمین و گروهی دیگر را به غرق کردن در دریا به هلاکت رسانیدیم و خدا به آنان هیچ ستم نکرد ، لیکن آنها خود در حق خویش ستم کردند » ؛ همچنین در آیه 30 سورة مبارکة شوریٰ آمده است : « وَ مَا اَصٰبَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمَا کَسَبَتْ اَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ : و آنچه از رنج و مصائب به شما می رسد ، همه از عکس العمل کارهای خود شماست ، در صورتی که خدا بسیاری از اعمال بد را عفو می کند » دقت کنیم که در این آیه خداوند می فرماید بسیاری از اعمال بد را عفو می کند و بلایی که بر انسان نازل می شود بسیار با تخفیف است و جبران عذاب دردناک آخرت است ، و اگر خداوند بسیاری از این اعمال سوء ما را عفو نمی کرد ، می دانید چه اتفاقی می افتاد ؟! : آیة 61 سورة نحل : « وَ لَوْ یُؤَاخِذُ اللهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَکَ عَلَیْهَا مِنْ دَابَّـةٍ وَلٰکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ اِلیٰ اَجَلٍ مُسَمٍّی فَاِذَا جَاءَ اَجَلُهُمْ لاَ یَسْتَـئْخِرُونَ سَاعَـةً وَ لاَ یَسْتَـقْدِ مُونَ : و اگر خدا از ظلم و ستمکاریهای خلق انتقام کِشد ، جنبنده ای در زمین نخواهد گذاشت و لیکن از راه لطف تأخیر می افکند تا وقتی معیّن ، ولی آنگاه که اجل آنها در رسید دیگر یک لحظه مقدم و مؤخّر نخواهد شد » ؛ حتّی بسیاری از رحمتها و الطاف الهی هم با توجه به شایستگی و اعمال خوب ما نصیبمان می شود ، در آیة 16 سورة مبارکة جن خداوند متعال می فرماید : « وَ اَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَی الطَّـرِیقَةِ لَاَسْقَیْنَاهُمْ مَاءً غَدَقاً : و اگر بر طریقه اسلام و ایمان پایدار می بودند البته به آنها آب فراوان و رزق وسیع نصیب می گردانیدیم » این آیه در کتب آیات الاحکام به آیة استسقاء معروف است.( به نظر بعضی مفسرین منظور از طریقة در این آیه ولایت امیرالمومنین حضرت علی (ع) است ) ؛ در آیة 96 سورة مبارکة اعراف آمده است : « وَ لَوْ اَنَّ اَهْلَ الْقُریٰ ءَامَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَکَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالاَرْضِ وَلٰکِنْ کَذَّبُوا فَاَخَذْنَاهُمْ بِمَا کَانُوا یَکْسِبُونَ : و چنانچه مردم شهر و دیار ، همه ایمان آورده و پرهیزکار می شدند ، همانا ما درهای برکات آسمان و زمین را بر روی آنها می گشودیم و لیکن چون (آیات و پیغمبران ما را ) تکذیب کردند ، ما هم آنانرا به کیفر کردار زشت رسانیدیم » ؛ مضمون آیات 66 سورة مبارکة مائده و 45 سورة مبارکة فاطر هم در همین ارتباط است .
روایات
* روایت صحیحة ابی ولاّد : ابی ولاّد فتوائی را که از ابوحنیفه شنیده بود ، در محضر امام صادق (ع) مطرح کرد ، حضرت فرمودند : به مثل این فتوا است که درهای آسمان بسته می شود (باران نمی بارد) و زمین برکاتش را نمی فرستد . ( مکاسب – شیخ انصاری )
* در شأن نزول آیات ابتدائی سورة مباره مطفّفین آمده است که بسیاری از تجار اهل مدینه در کار خود کم فروشی می کردند و بسیاری از معاملات آنها حرام بود ، هنگامی که این آیات نازل شد پیامبر اکرم (ص) آنها را برای اهل مدینه خواندند و فرمودند : « خَمْسٌ بِخَمْسٍ : پنج چیز در برابر پنج چیز است » ، خدمت پیامبر (ص) عرض شد : ای رسول خدا ، کدام پنج در مقابل کدام پنج است ؟ حضرت (ص) فرمودند : « هیچ قومی عهد شکنی نکردند ، مگر این که خداوند دشمنانشان را بر آنها مسلط ساخت ؛ هیچ جمعیتی به غیر حکم الهی حکم نکردند ، مگر این که فقر در میان آنها زیاد شد ؛ در میان هیچ ملتی فحشاء ظاهر نشد ، مگر اینکه مرگ و میر در میان آنها فراوان گشت ؛ هیچ گروهی کم فروشی نکردند ، مگر این که زراعت آنها از بین رفت و قحطی آنها را فرا گرفت ؛ و هیچ قومی زکات را منع نکردند ، مگر اینکه باران از آنها قطع شد » ( تفسیر نمونه ج 26 ص 254 )
استاد قنبر بیگی
جهت مطالعه بیشتر به کتابهای ذیل مراجعه نمائید :
1 - والاترین بندگان خدا : شرح و تفسیر آیات عبادالرحمن – آیت الله مکارم شیرازی
2 – تفسیر نمونه ، جلد 26 - آیت الله مکارم شیرازی
3 – المکاسب – استادالفقها و المجتهدین شیخ مرتضی انصاری
