انفاق - قسمت اول

عبادالرّحمن و انفاق - ماهیت انفاق
چند نکته :
1 - اصل انفاق مفروعٌ عنه است ، یعنی انفاق عبادالرّحمن مسلم و قطعی است ، زیرا آیه در مورد اصل انفاق بحث نمی کند بلکه تعادل در انفاق را بیان می کند.
 2 - ( انفاق فی سبیل الله ) صَرف مال در جهت پیروی از خدا و یا امور شایسته دیگر است ، به عبارت دیگر سهیم کردن نیازمندان از آنچه خداوند به انسان روزی داده است .
3 - انفاق فقط مربوط به مال نمی شود بلکه مال یکی از مصادیق انفاق است ، انفاق می تواند مال ، ثروت ، مواد غذائی ، آبرو ، علم و دانش و ... را شامل شود چنانچه قرآن کریم می فرماید : (وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ) .
4 -  اسراف : انسان چیزی را بیش از حدّ مصرف کند .
5 - تبذیر : ریخت و پاش و تضییع نعمت های الهی است .
6 - تقتیر : به معنای تنگ نظری ، بخل ورزیدن ، نم پس ندادن است .
7 - قوام : حالت بین اسراف و تقتیر ، یعنی حدّ اعتدال است .
آیه مورد نظر به موضوعات متنوعی از قبیل انفاق و صدقه ، اسراف و تبذیر ، بخل ورزیدن و اعتدال در انفاق اشاره می کند که به خواست خداوند درباره آنها بحث خواهد شد . 
جایگاه انفاق
انفاق یک قانون عمومی در جهان آفرینش است و تمام موجودات عالم ، عامل به آن هستند ، خورشید با گرمایی که می دهد ، درختان با ثمراتی که دارند و ... .
انواع انفاق
هم اهل ایمان انفاق می کنند و هم اهل کفر ؛
اهل ایمان در راه خدا انفاق می کنند : (الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ : كساني كه اموال خود را در راه خدا انفاق مي‏کنند  ( بقره/ 262)
اهل کفر هم اموال خود را انفاق می کنند ولی هدف آنها سدّ راه خدا است : إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ : آنها كه كافر شدند، اموالشان را براي بازداشتن (مردم) از راه خدا خرج مي‏كردند!)» آنان، اين اموال را كه براي به دست آوردنش زحمت كشيده‏اند. در اين راه مصرف مي‏كردند! اما مايه حسرت و اندوهشان خواهد شد; و شكست) خواهند خورد و ( در جهان ديگربا كافران هم‏مسلكشان) به سويشان دوزخ گردآوري خواهند شد. (انفال/ 36)
در تفسیر « علی بن ابراهیم » و بسیاری دیگر از تفاسیر چنین آمده است : آیه فوق در مورد جنگ بدر و کمک های مالی مردم مکه نازل شده است ؛ زیرا هنگامی که مشرکان مکه به وسیله قاصد ابوسفیان از جریان آگاه شدند ، اموال فراوانی جمع کردند تا به جنگجویان خود کمک کنند ، اما سرانجام شکست خورده ، کشته شدند و به سوی دوزخ شتافتند و آنچه را در این راه مصرف کرده بودند مایه حسرت و اندوهشان شد . ( تفسیر نمونه /ج7/201)
اهل کفر  انفاق می کنند ، اما از آن جهت که اعتقلادی ندارند و فقط برای دنیایشان تلاش می کنند ، همان را هم از دست داده  و هم بر آن حسرت می خورند و هم شکست می خورند و هم اهل جهنم خواهند بود .
اما انفاق اهل ایمان ، خداوند برای آنها تشویقهایی قرار داده است که آن را بهتر انجام بدهند :
1 - مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ:  آن ‌چه نزد شماست فاني مي‏سازيم ، اما آن‌ كه  نزد خداست باقي است .  (نحل / 96)
2 - مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ : كساني كه كار نيكي انجام دهند پاداش‏ بهتر از آن خواهند داشت و آنان، از وحشت آن روز درامانند! (نمل/ 89)
در روایتی از اصول کافی حَسَنَة به ولایت علی بن ابیطالب (ع) تفسیر شده است ، واضح است که روایت یکی از مصادیق بارز حَسَنَة را بیان کرده است .
قال ابوجعفر (ع) : دَخلَ ابوعبدالله الجَدَلی عَلی امیرالمؤمنین (ع) فقال (ع) : یا اباعبدالله ! ألا أخبِرُکَ بِقولِ الله عزّ و جلّ : « مَن جاءَ بِالحَسنة فَلهُ خیرٌ منها ... و مَن جاءَ بِالسَّیئةِ فکبت وجوهُهم بِالنّار ... تعلمون » قال بلی یا امیرالمؤمنین جُعِلتُ فِداک ، فقال (ع) : الحَسنةُ مَعرفةُ الوَلایَةِ و حُبُّنا اهلَ البَیتِ و السَّیئةُ اِنکارُ الوَلایَةِ وَ بُغضُنا أهلَ البَیت ، ثُمَّ قَرَأ عَلیهِ هذِهِ الآیةِ . ( اصول کافی /باب الحجة //کافی / باب شناسائی امام و مراجعه به امام )
3 -  مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا : هر كس كار نيكي بجا آورد، ده برابر آن پاداش دارد . (انعام/ 160)

4 - مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ : كساني كه اموال خود را در راه خدا انفاق مي‏كنند همانند بذري هست كه هفت خوشه بروياند كه در هر خوشه  يکصد دانه باشد . (بقره/ 261)
5 - وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ : و خداوند آن را براي هر كس بخواهد (و شايستگي داشته باشد)، دو يا چند برابر مي‏كند  و خدا (از نظر قدرت و رحمت وسيع، و (به همه چيز) داناست. (بقره/ 261)
6 - الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ
: كساني كه اموال خود را در راه خدا انفاق مي‏كنند سپس به دنبال انفاقی كه كرده‏اند منت نمي‏گذارد و آزاري نمي‏رسانند ،  پاداش آنها نزد پروردگارشان محفوظ است (بقره/ 262 )
از اسامی و صفات خداوند به ربّ اشاره شده است که به معنای پرورش دهنده است ، یعنی نه تنها ثواب اعمال نزد خداوند از بین نمی رود ، بلکه دائماً در حال زیاد شدن است . البته مقدار اجر متناسب با میزان اخلاص است ،  هر اندازه اخلاص بالاتر باشد ، ارزش آن هم بیشتر است ، مانند انفاق  اهل بیت پیامبر که در آیات ابتدائی سوره انسان (دهر) به آن اشاره شده که از نظر کمّی مقدار ناچیزی بوده است ( به اندازه چند قرص نان و ... ) اما به خاطر اخلاص بالای ایشان ، از نظر کیفی بسیار با ارزش می باشد تا جایی که خداوند رزق آنها را بی حساب می دهد ، با همه این آیات که مشوق کارهای خیر از جمله آنها انفاق است ، انفاق اهل ایمان اندک است .

استاد قنبر بیگی   
جهت مطالعه بیشتر به کتاب های زیر مراجعه نمائید :
1 -  بندگان برگزیده خداوند - آیت الله مکارم شیرازی
2 - تفسیر نمونه
3 - تفسیر نور
4 - بهشت اخلاق
5 - میزان الحکمه